Czym jest choroba wysokościowa?
Choroba wysokościowa (ostra choroba górska, AMS) to zespół objawów wywołanych niedotlenieniem organizmu na skutek szybkiego wznoszenia się na duże wysokości. W Tatrach problem ten dotyczy turystów przekraczających 2500–3000 m n.p.m., zwłaszcza podczas forsownych wycieczek na Rysy, Świnicę czy Lodowy Szczyt. Objawy pojawiają się zazwyczaj po 6–12 godzinach od osiągnięcia danej wysokości i mogą wystąpić nawet u osób w dobrej kondycji fizycznej.
Do najczęstszych symptomów należą:
- silny ból głowy, często pulsujący, nasilający się przy ruchu
- zawroty głowy i ogólne osłabienie
- bezsenność lub niespokojny sen
- brak apetytu, nudności, wymioty
- przyspieszona akcja serca i duszność nawet przy niewielkim wysiłku
- opuchnięcia twarzy, dłoni i stóp (obrzęki obwodowe)
W cięższych przypadkach może dojść do wysokogórskiego obrzęku płuc (HAPE) lub mózgu (HACE) – stanów bezpośrednio zagrażających życiu. Objawami alarmowymi są: kaszel z pienistą plwociną, dezorientacja, zaburzenia koordynacji, utrata przytomności.
Jak skutecznie zapobiegać chorobie wysokościowej?
Profilaktyka opiera się na stopniowej aklimatyzacji i rozsądnym planowaniu trasy. W warunkach tatrzańskich, gdzie wysokości bezwzględne są niższe niż w Himalajach, podstawowe zasady są jednak kluczowe:
- Wznoszenie się stopniowo – nie przekraczaj 300–400 m różnicy wysokości między kolejnymi noclegami. Na przykład wchodząc z Morskiego Oka (1395 m) na Rysy (2499 m) zaplanuj przynajmniej jeden nocleg w schronisku (np. Murowaniec na 1500 m).
- Dzień aklimatyzacyjny – po osiągnięciu wysokości powyżej 2500 m warto spędzić jeden dzień na tej samej wysokości przed dalszym podejściem.
- Tempo marszu – idź wolniej niż na niższych wysokościach, rób regularne przerwy. Unikaj gwałtownego wysiłku.
- Nawodnienie i dieta – pij 3–4 litry płynów dziennie (najlepiej woda, herbata, izotoniki). Unikaj alkoholu i kofeiny w nadmiarze. Spożywaj lekkostrawne posiłki bogate w węglowodany.
- Sen – staraj się spać na niższej wysokości niż ta, którą osiągnąłeś w ciągu dnia (zasada „climb high, sleep low”).
- Leki wspomagające – niektóre osoby mogą stosować profilaktycznie acetazolamid (Diamox) po konsultacji z lekarzem. Nie zastępuje on jednak zasad aklimatyzacji.
Pamiętaj: kondycja fizyczna nie chroni przed chorobą wysokościową. To fizjologiczna reakcja organizmu na spadek ciśnienia parcjalnego tlenu.
Postępowanie w przypadku wystąpienia objawów
Jeśli u siebie lub u towarzysza zauważysz pierwsze symptomy AMS, działaj według poniższych zasad. Im wcześniejsza interwencja, tym mniejsze ryzyko powikłań.
- Zatrzymaj się i odpocznij – nie kontynuuj wznoszenia. Często już samo zatrzymanie i odpoczynek na dotychczasowej wysokości łagodzi objawy w ciągu kilku godzin.
- Zejście na niższą wysokość – jeśli objawy nasilają się lub nie ustępują po 2–3 godzinach, natychmiast zejdź minimum 300–500 m w dół. To najskuteczniejsza metoda leczenia.
- Tlen i leki – w schroniskach górskich (np. w Murowańcu, pod Rysami) dostępne są butle z tlenem. Można zastosować acetazolamid (250 mg doustnie co 12 h) lub w ciężkich przypadkach deksametazon. Leki te wymagają wcześniejszej konsultacji lekarskiej.
- Wezwanie pomocy – przy objawach HAPE (kaszel, duszność spoczynkowa, różowa plwocina) lub HACE (dezorientacja, ataksja, śpiączka) natychmiast dzwoń pod numer 112 lub 601 100 300 (TOPR). Czas ma kluczowe znaczenie.
- Nigdy nie zostawiaj osoby chorej samej – objawy mogą gwałtownie się nasilić. Zapewnij jej ciepło, nawodnienie i wsparcie psychiczne.
Pamiętaj, że zejście z wysokości jest leczeniem z wyboru. Nie bagatelizuj bólu głowy ani nudności – w górach lepiej przerwać wycieczkę niż ryzykować zdrowiem lub życiem. Planuj swoją trasę z marginesem czasowym na ewentualną ewakuację.