Założenie cmentarza i pierwsze pochówki
Cmentarz na Pęksowym Brzyzku, położony przy ul. Kościeliskiej w Zakopanem, to jedna z najważniejszych nekropolii w Polsce. Jego historia sięga połowy XIX wieku, gdy w 1848 roku na niewielkim wzniesieniu (tzw. brzyzku) wydzielono teren pod nowy cmentarz parafialny. Nazwa pochodzi od Jana Pęksy – pierwszego zmarłego pochowanego na tym miejscu. Wcześniej mieszkańcy Zakopanego chowali swoich bliskich przy drewnianym kościele na Starym Cmentarzu, ale wraz z rozwojem osady konieczne stało się założenie nowej nekropolii.
Początkowo cmentarz służył przede wszystkim miejscowej ludności. Z czasem, gdy Zakopane zaczęło przyciągać artystów, pisarzy, naukowców i turystów, stał się miejscem spoczynku osób wybitnie zasłużonych dla regionu i kraju. W 1876 roku wybudowano kaplicę Zmartwychwstania Pańskiego, która do dziś stanowi dominantę architektoniczną cmentarza. W kolejnych dekadach kwatery rozrastały się, a nagrobki zaczęły przybierać formy nawiązujące do stylu zakopiańskiego i secesji.
Panteon narodowy Podhala
Na Pęksowym Brzyzku spoczywają postacie, które na trwałe zapisały się w historii polskiej kultury, nauki i sportu. Oto najważniejsi z nich:
- Stanisław Witkiewicz – twórca stylu zakopiańskiego, malarz, pisarz i architekt. Jego grób jest jednym z najczęściej odwiedzanych.
- Jan Kasprowicz – poeta i tłumacz, związany z Zakopanem, mieszkał w willi „Harenda”.
- Władysław Orkan – pisarz i poeta, autor powieści o tematyce góralskiej.
- Sabała (Jan Krzeptowski) – legendarny góral, muzykant i gawędziarz, przyjaciel wielu artystów.
- Kornel Makuszyński – pisarz, autor „Szatana z siódmej klasy” i „Przygód Koziołka Matołka”.
- Mieczysław Karłowicz – kompozytor i taternik, zginął w lawinie w Tatrach.
- Helena Roj-Kozłowska – pierwsza kobieta, która zdobyła zimą Morskie Oko i weszła na Rysy.
- Tytus Chałubiński – choć pochowany w kościele na Pęksowym Brzyzku, jego symboliczna mogiła znajduje się na cmentarzu; był lekarzem i propagatorem Zakopanego.
Wiele nagrobków wykonano z piaskowca, marmuru i drewna, często zdobionych motywami góralskimi. Niektóre mają formę kapliczek, inne – kamiennych krzyży lub rzeźb przedstawiających postacie związane z życiem zmarłych.
Wyjątkowy charakter cmentarza
Pęksowy Brzyzek to nie tylko miejsce pochówku, ale także skansen sztuki sepulkralnej i architektury. Spacerując alejkami, można podziwiać nagrobki w stylu zakopiańskim, secesyjnym i neogotyckim. Wiele z nich wykonali wybitni artyści, tacy jak Stanisław Witkiewicz, Władysław Hasior czy Antoni Kenar. Na szczególną uwagę zasługuje kaplica grobowa rodziny Gnatowskich oraz nagrobek Sabały zaprojektowany przez Witkiewicza.
Cmentarz został wpisany do rejestru zabytków w 1981 roku. Od 2005 roku znajduje się na Szlaku Architektury Drewnianej w Małopolsce. Co roku przyciąga tysiące turystów, którzy szukają ciszy, refleksji i chcą oddać hołd tym, którzy tworzyli historię Tatr i Podh