Początki życia religijnego na Podhalu
Zakopane długo pozostawało bez własnej świątyni – mieszkańcy i przyjezdni korzystali z odległych kościołów w Poroninie, Nowym Targu czy na Spiszu. Przełom nastąpił w połowie XIX wieku, gdy staraniem ks. Józefa Stolarczyka, apostoła Podhala, w 1867 roku powstała pierwsza kaplica na Pęksowym Brzyzku. Poświęcono ją pod wezwaniem Świętego Krzyża. Był to skromny, drewniany budynek, który stał się zalążkiem życia parafialnego w rozwijającym się uzdrowisku. Wokół kaplicy szybko zaczął tworzyć się cmentarz – dziś legendarny Cmentarz Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku, miejsce spoczynku wielu wybitnych twórców i działaczy związanych z Tatrami. Rozwój osady oraz napływ kuracjuszy i artystów sprawiły, że konieczna stała się budowa większego, murowanego kościoła.
Najważniejsze świątynie Zakopanego i ich historie
- Kościół pw. Świętej Rodziny (parafialny) przy ul. Kościeliskiej – wzniesiony w latach 1877–1882 według projektu Feliksa Nowickiego. To neogotycka, trójnawowa bazylika z wysoką wieżą, która od ponad 140 lat stanowi centrum religijne miasta. W ołtarzu głównym znajduje się słynący łaskami obraz Matki Bożej Częstochowskiej (kopia jasnogórska). W świątyni chrzczono m.in. Kornela Makuszyńskiego i Władysława Hasiora.
- Kościół św. Krzyża (dawne kaplica na Pęksowym Brzyzku) – pierwotny drewniany budynek został rozbudowany i murowany w 1907 roku. Obecnie pełni funkcję kaplicy cmentarnej. To właśnie tu w 1901 roku odbył się pogrzeb Stanisława Witkiewicza. Wnętrze zdobią polichromie i drewniane ołtarze w stylu zakopiańskim.
- Sanktuarium Matki Bożej Fatimskiej na Krzeptówkach – wzniesione w latach 1987–1992 jako wotum za ocalenie życia papieża Jana Pawła II po zamachu w 1981 roku. Nowoczesna architektura autorstwa Zbigniewa Gąsiora nawiązuje formą do góralskich stodół. Sanktuarium jest celem licznych pielgrzymek, a w jego podziemiach znajduje się Kaplica Pamięci – muzeum pamiątek związanych z papieżem.
- Kościół Matki Bożej Częstochowskiej na Olczy – wybudowany w latach 1906–1910 jako filialny, popularnie zwany „kościółkiem na Olczy”. Drewniana świątynia w stylu zakopiańskim, z dachem krytym gontem i wieżą z dzwonnicą, zaprojektowana przez Stanisława Witkiewicza i jego syna Włodzimierza. Wewnątrz znajduje się kopia Cudownego Obrazu Jasnogórskiego oraz witraże przedstawiające góralskich świętych.
Do tego grona należy również kościół pw. Najświętszej Marii Panny Częstochowskiej w Cichem Górnym (parafia na Cicha), wzniesiony w dwudziestoleciu międzywojennym, oraz kaplica pw. NMP Nieustającej Pomocy w Jaszczurówce, która od 1910 roku obsługuje turystów i pacjentów sanatorium przeciwgruźliczego.
Kaplice w stylu zakopiańskim – dziedzictwo Witkiewicza
Styl zakopiański, stworzony przez Stanisława Witkiewicza, znalazł swoje najpełniejsze sakralne odbicie w dwóch obiektach. Pierwsza to **kaplica w willi „Pod Jedlami”** – prywatna kaplica rodziny Tetmajerów, zbudowana w 1906 roku według projektu Witkiewicza. Jest perłą architektury regionalnej, z bogato rzeźbionym ołtarzem, witrażami i polichromiami o motywach kwiatów i gwiazd, charakterystycznych dla podhalańskiego zdobnictwa. Drugą jest **kaplica na Jaszczurówce** (przy ul. Jaszczurówka 1), wzniesiona w 1910 roku jako część zakładu przyrodoleczniczego. Kaplicę tę zaprojektował również Witkiewicz – jej bryła przypomina górals