Styl zakopiański i Willa Koliba – arcydzieło Stanisława Witkiewicza
Zakopane, uznawane za stolicę polskich Tatr, słynie z unikalnej drewnianej architektury, której fundamenty położył Stanisław Witkiewicz – twórca stylu zakopiańskiego. Jego najsłynniejszym projektem jest Willa Koliba, wzniesiona w latach 1892–1893 przy ulicy Kościeliskiej. To pierwszy budynek w pełni realizujący założenia nowego stylu: łączył regionalne wzornictwo podhalańskie z secesyjną finezją. Charakterystyczne dla willi są wysokie, strzeliste dachy kryte gontem, zdobione snycerką podcienie oraz bogato rzeźbione słupy i nadproża. Witkiewicz zaprojektował nie tylko bryłę, ale także wystrój wnętrz – meble, tkaniny i piece kaflowe, tworząc spójną koncepcję artystyczną. Dziś w Willi Koliba mieści się Muzeum Stylu Zakopiańskiego, gdzie można podziwiać oryginalne detale i poznać historię narodzin tego nurtu. Budynek ten stał się wzorcem dla późniejszych willi w Zakopanem i na całym Podhalu.
Willa Pod Jedlami – ukoronowanie twórczości Jana Witkiewicza
Kontynuatorem dzieła ojca był Jan Witkiewicz (syn Stanisława), który w latach 1896–1897 zaprojektował i zrealizował Willę Pod Jedlami – jedną z najokazalszych drewnianych rezydencji w regionie. Położona przy ulicy Tetmajera, willa zachwyca monumentalną bryłą i bogactwem detali. Jan Witkiewicz, podobnie jak ojciec, czerpał z motywów góralskich, ale nadał im bardziej geometryczną i symetryczną formę. Charakterystyczne elementy to szeroki ganek wsparty na rzeźbionych kolumnach, ozdobne szczyty z snycerskimi rozetami oraz dach o skomplikowanej konstrukcji z facjatami i wieżyczkami. Wewnątrz zachowały się oryginalne piece kaflowe i boazerie. Willa Pod Jedlami uznawana jest za szczytowe osiągnięcie stylu zakopiańskiego w wydaniu Jana Witkiewicza. Warto podkreślić, że architekt ten, choć mniej znany od ojca, miał ogromny wpływ na rozwój willowej zabudowy Zakopanego na przełomie XIX i XX wieku.
Inne wybitne przykłady: Willa Atma, Willa Oksza i Willa Zofiówka
Oprócz dzieł Witkiewiczów, Zakopane może poszczycić się wieloma innymi drewnianymi willami autorstwa utalentowanych architektów. Oto trzy szczególnie warte uwagi:
- Willa Atma – zaprojektowana przez Karola Stryjeńskiego w 1913 roku, obecnie siedziba Muzeum Karola Szymanowskiego. Stryjeński, wybitny architekt i malarz, połączył w niej styl zakopiański z elementami modernizmu. Willa ma symetryczną, zwartą bryłę, niski dach i duże okna, co nadaje jej lekkości. Wnętrza zdobią polichromie i meble w stylu art déco.
- Willa Oksza – dzieło Józefa Gałęzowskiego z 1902 roku, położone przy ulicy Zamoyskiego. Gałęzowski, uczeń Witkiewicza, wprowadził do projektu bardziej dekoracyjne formy: ażurowe balustrady, misterne ganki i wieżyczkę widokową. Willa Oksza słynie z kolorowego szklarstwa i bogatej snycerki na zewnątrz.
- Willa Zofiówka – wzniesiona w 1905 roku według projektu Stanisława Barabasza. Architekt ten zasłynął z łączenia drewna z kamieniem – willa ma kamienny cokół i drewnianą nadbudówkę z szerokim tarasem. Barabasz zastosował też nietypowe, łamane dachy, które stały się jego znakiem rozpoznawczym.
Każda z tych willi to unikatowy przykład drewnianego budownictwa, które przez dziesięciolecia kształtowało krajobraz Zakopanego. Ich architekci – Witkiewiczowie, Stryjeński, Gałęzowski i Barabasz – stworzyli dzieła, które do dziś zachwycają proporcjami, kunsztem rzemieślniczym i harmonią z ot