Początki cmentarza i pierwsza kaplica
Kościół na Pęksowym Brzyzku, noszący wezwanie św. Klemensa, jest nierozerwalnie związany z najstarszym zakopiańskim cmentarzem – Pęksowym Brzyzkiem. Cmentarz założono w 1848 roku z inicjatywy księdza Józefa Stolarczyka, ówczesnego proboszcza parafii w Zakopanem, który dostrzegł potrzebę wyznaczenia godnego miejsca pochówku dla rozwijającej się społeczności podhalańskiej. Teren pod cmentarz podarował góralski gospodarz – Jan Pęksa, od którego nazwiska pochodzi potoczna nazwa wzgórza. Początkowo na tym miejscu stała jedynie niewielka drewniana kaplica, która posłużyła do odprawiania nabożeństw żałobnych.
W 1850 roku, dzięki zaangażowaniu księdza Stolarczyka oraz ofiarności miejscowej ludności, rozpoczęto budowę murowanego kościoła. Prace zakończono w roku 1851, a konsekracji świątyni dokonał biskup tarnowski. Kościół pw. św. Klemensa, papieża i męczennika, stał się nie tylko miejscem kultu, ale również duchowym centrum dla mieszkańców Zakopanego. Już w pierwszych dekadach swojego istnienia pełnił funkcję kaplicy cmentarnej – odprawiano w nim msze za zmarłych i udzielano sakramentów.
Architektura i zmiany na przestrzeni lat
Bryła kościoła na Pęksowym Brzyzku reprezentuje charakterystyczny styl podhalański z przełomu XIX i XX wieku. Jest to budowla murowana, otynkowana, z wysokim dachem krytym gontem. Jej najbardziej rozpoznawalnym elementem jest smukła, drewniana wieża z izbicą, dobudowana w 1909 roku według projektu znanego architekta i propagatora stylu zakopiańskiego – Jana Witkiewicza. Wieża, zwieńczona ażurowym hełmem, dominuje nad panoramą cmentarza i doskonale komponuje się z otaczającym krajobrazem Tatr.
Wnętrze świątyni zachowało oryginalny, skromny wystrój. Na uwagę zasługuje ołtarz główny z obrazem Matki Bożej Objawiającej Cudowny Medalik – według tradycji namalowany przez Walerego Eljasza. To właśnie temu wizerunkowi przypisuje się liczne łaski i uzdrowienia, co sprawiło, że kościół stał się celem pielgrzymek. W 2007 roku papież Benedykt XVI nadał świątyni tytuł Sanktuarium Matki Bożej Objawiającej Cudowny Medalik. W latach 70. XX wieku przeprowadzono gruntowny remont budynku, a w 2011 roku odnowiono wieżę i dach, przywracając im dawną świetność.
Znaczenie kościoła w kulturze i historii Zakopanego
Kościół na Pęksowym Brzyzku to nie tylko obiekt sakralny, ale również ważne miejsce pamięci narodowej. Na cmentarzu otaczającym świątynię spoczywają wybitne postacie związane z Podhalem.
- W literaturze: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Jan Kasprowicz, Władysław Orkan, Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy).
- W sztuce i nauce: malarz i rzeźbiarz Zofia Stryjeńska, taternik Mieczysław Karłowicz, a także prekursor nowoczesnego tatrzańskiego ratownictwa – Stanisław Marusarz.
- W działalności społecznej: ksiądz Józef Stolarczyk – inicjator cmentarza i kościoła.
Spacer po Pęksowym Brzyzku to swoista lekcja historii Zakopanego. Kościół pw. św. Klemensa, z jego unikatową architekturą i duchowym przesłaniem, pozostaje jednym z najważniejszych symboli miasta. Odwiedzający mogą w ciszy i zadumie kontemplować przeszłość, a jednocześnie podziwiać harmonijne połączenie ludzkiego dzieła z naturą Tatr. To miejsce obowiązkowe dla każdego, kto pragnie zrozumieć ducha Podhala – zarówno w wymiarze religijnym, jak i kulturowym.